جریان های سیاسی و اثرگذاری آنها در جامعه

فضای سیاسی ایران را می توان به دوبخش تقسیم نمود. بخش نخست نظام ولایت فقیه و بخش دیگر، مخالفان آن.

نظام ولایت مطلقه فقیه: این بخش به دوجریان عمده اصلاح طلبان و اصول گرایان تقسیم میشوند و هرجریان از مجموعه اقماری تشکیل شده است که در چهارچوب نظام اختلاف نظر هائی با یکدیگر دارند. نقطه قوت اصولگرایان، وصل بودن آنها به رهبری می باشد. اکثر نوحه سرایان و هیئت های مذهبی و بخشی ازچماقداران به این جریان تعلق دارند وسیاست داخلی شان را از طریق آنها اعمال می کنند. قوه قضائیه هم که وابسته به حوزه علمیه جناح رهبری است در اختیار این جریان می باشد. قدرتمندترین ومنظم ترین ارگان سیاسی یعنی سپاه پاسداران بنابر قانون اساسی تحت امر ولی فقیه قرار دارد که به همین دلیل آن را باید عملا در این جریان قرار داد، هرچند بدنه سپاه احتمالا با این جریان موافق نباشد.

جریان اصلاح طلبی به دلائل بینشی با رهبری سیدعلی خامنه ای سر سازش ندارد. اما با نظام ولایت فقیه مخالفتی ندارد. از ابتدای انقلاب طفیلی استبداد بوده است و طی چهل سال گذشته، نه یک مدیر شایسته و نه یک رهبر مستقل از خودشان به جامعه ارائه نکرده اند. ازابتدای انقلاب عامل و بازوی اجرائی رهبر بوده اند ودرکارنامه خود ابتکاری که به سود مردم یا کشور باشد را ثبت نکرده اند. اما در سایه استبداد توانسته اند به دو موفقیت مهم دست یابند، یکی در دست گرفتن بخش عمده مدیریت پائین بخش دولتی یا بخش اجرائی کشور، دیگری ایجاد قشری نو میلیاردر در جناح خودشان از راه اختلاس ورانت خواری و دیگر طرق نامشروع. با حوزه علمیه هم رابطه ای حسنه دارند به حدی که به گفته خودش، محمد خاتمی در پست ریاست جمهوری تقریبا هرهفته برای کسب تکلیف به قم می رفته است. بنابراین مخالفتشان با نظام چندان جدی نیست، اما مخالفت آنها با شخص خامنه ای جدی می باشد. این مخالفت در صحنه داخلی محدود میشود به نارضایتی ازنظارت استصوابی به دلیل حذف کاندیداهایشان در موقع انتخابات، و آن چه به جامعه مربوط می شود، نبودن چندی آزادی های صوری، درمورد حجاب و کنسرت و...و از این قبیل، وگلگی از وجود فشار بر روی مطبوعات جناح خودشان. در صحنه خارجی، تلاش برای ادغام شدن در بازار جهانی و قبول شرائط سرمایه های خارجی برای سرمایه گذاری در کشور. به سه دلیل عمده جناح رهبری نتوانسته است تا کنون اصلاح طلبان را به کلی از حاکمیت کنار بگذارد: اول حضور گسترده آنها در مدیریت کشور، دوم وجود بخشی از نو میلیاردر ها -که گردش اقتصادی کشور را در دست دارد و در فساد در حاکمیت تنیده شده است- دردرون این جریان. و سومین دلیل وجود رابطه تنگاتنگ با بخش عمده حوزه که در اختیار رهبری نیست.

 فسادهای گسترده در میان کارگزاران حاکمیت و داشتن پرونده های فساد از یکدیگر، تحرک سیاسی در درون حاکمیت را بسته و امکان کم ترین اصلاح و تغییررا ازآن گرفته است. فساد چنان فراگیر و با موجودیت نظام ادغام شده است که تنها رشته ای که امکان رشد پیدا کرده، همین فساد است. همین رشد، باعث شده است که قدرت واقعی نظام ولایت فقیه در دستان مافیاها قرار داشته باشد که در تمام ارگان ها نفوذ داشته و ارگان ها را در خدمت خود گرفته و فضای سیاسی را مسدود کرده اند.

بخش دوم، مخالفان نظام ولایت فقیه:

اول، مخالفان داخل حاکمیت: این جریانات مانند نهضت آزادی و ملی – مذهبی ها که دو خصوصیت دارند،اول، درعمل این نظام است که مخالف آنها می باشد و آنها را به درون خود راه نمی دهد و دوم، برنامه ای روشن و مشخص برای مخالفت خود با نظام ارائه نکرده اند وبیشتر دنباله رو بخشی از اصلاح طلبان هستند. در ابهام، با نظام در کج دار ومریز روزگار می گذرانند. اخیرا پس از مشکلات اقتصادی و نارضایتی عمومی، افرادی از درون نظام، جرأت مخالفت با آن را به خود داده‌اند. این مخالفت بیانگر شدت نارضایتی مردم و مشاهده حالت فلجی است که نظام ولایت فقیه پیداکرده است. اینان می‌بینند که میزان تخریب رﮊیم چندین بار بیشتراز میزان ساختن است. بنابر این می‌دانند که نظام مردنی است. با این وجود، حساب اینان از حساب کسانی که در لحظه احتضار رﮊیم، مخالف می‌شوند و در اصطلاح سیاسی به آنها فرصت طلب می گویند، جدا است.

دوم، مخالفان درون کشور و خارج نظام: ازمیان این جریان می توان ازجبهه ملی نام برد که عملا برنامه ای جهت مخالفت با نظام ارائه نکرده است و به گفتن این که درراه مصدق هستند بسنده کرده و روشن نکرده اند که راه مصدق را باشرائط کنونی چگونه میخواهند ادامه دهند وعملی سازند. دیگری حزب ملت ایران می باشد که هردودر خط استقلال و آزادی هستند. نظام فعالیت آنها را بسیار محدود کرده تاحدی که امنیت آنها را به خطر انداخته است. داریوش و پروانه فروهر که رهبران حزب ملت ایران بودند در همین نظام به قتل رسیدند. البته بخشی از فعالان مدنی هم هستند که در چهارچوب نظام با نظام مخالفت می کنند و متحمل زندان و فشارهای گوناگون می شوند را هم به دلیل برخورد سیاسی نظام با آنها، به نوعی آنها را می توان در فضای سیاسی جا داد.

سوم، مخالفان خارج از کشور: مخالفان خارج از کشور را می توان در دو جریان عمده، یکی طرفداران خط استبداد ووابستگی، و دیگری جریان خط استقلال و آزادی و تشکل های نزدیک به آن تقسیم نمود.

جریان وابستگی: در خط استبداد ووابستگی در خارج کشور، دو جریان عمده، یکی جریان طرفداران سلطنت و دیگری سازمان مجاهدین خلق را میتوان نام برد. البته جریان عمده سلطنت طلب ها ادعای دمکراسی دارد و خود را مخالف استبداد معرفی می کند. اما در مورد دخالت خارجی برای تحول در ایران روشن عمل میکند و اساس برنامه براندازی را بر دخالت نیروهای خارجی وعمدتا آمریکا متمرکز کرده است. دلیل آن این است که به علت مواضع و همچنین هدفشان که دستیابی به قدرت است، خود را هم دربرابر نظام حاکم قرار داده اند و هم مقابل مردم، در نتیجه راهی جزپناه بردن به یک قدرت خارجی برای خود نمی بینند. با این حال، یک قشر نا همگون اما موثر در داخل ایران از این جریان تلویحا پشتیبانی میکند. این قشر که متشکل ازبخشی از اختلاس گران و احتکارگران و رشوه گیران ودیگر کسانی که درسایه استبداد ولایت فقیه، با هرشیوه ای نامشروع صاحب ثروت های کلان شده اند، در صورت تغییر نظام، امنیت خود را دروجود یک نظام استبدادی دیگری می بینند که البته وابستگی آن به یک ابرقدرت برای آنها ایده آل است. بدیهی است که این قشر یک قوه قضائی مستقل در یک دمکراسی را دشمن خود بداند. شعار "رضاشاه روحت شاد" و جمله ای که از اغلب مسافران از ایران شنیده میشود که " با هرکس صحبت میکنی، منتظر رضا پهلوی هستند" از ساخته های این قشر است که در واقع آمال و آرزوهای خودشان را بیان کرده و در جامعه منتشر میکنند که تعجب خود سلطنت طلب ها ر ا هم برانگیخته است.

سازمان مجاهدین خلق هم مشکل بتوان یک ارگان سیاسی ایرانی قلمداد کرد زیرا وجود خود را چنان با دشمنان ایران ادغام کرده  که خود را به یک دشمن تمام عیار مردم تبدیل کرده است. در حقیقت نمیتوان آن را جزء اوپوزیسیون سیاسی قلمداد کرد و بیشتر در خدمت بیگانه عمل میکند. به خصوص که درست بعداز پایان جنگ ایران و عراق، با حمله نظامی به کشور، مرزنشینانی که  تازه از جنگ رهائی یافته بودند، خود را دربرابر دشمنی وطنی و مسلح می دیدند که از خاک همان متجاوز، حمله جدیدی را به آنها آغاز کرده است. با این رفتار دشمنی خود را با مردم و ایران به نمایش گذارد و آن رادر تاریخ ثبت نمود.

جریان استقلال و آزادی:  در داخل و خارج کشور پراکنده هستند وبه دلیل سانسور شدید و جدی از سوی کلیت نظام بازتاب گسترده ای در داخل ایران ندارند. به دلیل مواضع ملی آنها، به خصوص در مورد استقلال، تحت سانسور رسانه های خارج به خصوص رسانه های فارسی زبان وابسته به دولت ها قرار دارند. وبازهم به دلیل اعتقاد آنها به عدالت اجتماعی، مراکز قدرت مالی که از راه کسب نامشروع به وجود آمده اند از حضور آنان نگرانی های جدی دارند. علاوه بر آن، به دلیل استقلال مالی در فعالیت های سیاسی، توانائی آنها در تماس با جامعه مدنی داخل محدود میباشد. عمده ترین این جریان، مجامع اسلامی ایرانیان که بعد از کودتای خرداد 1360 و برای پشتیبانی از منتخب مردم و خواست آنان یعنی استقلال و آزادی، در خارج از کشور تاسیس گردیدند می باشد. این گروه اساس فعالیت خود را بر تحول فرهنگی جامعه به مثابه مقدمه تغییر ساختارسیاسی گذاشته است. بعدها گروه های دیگری هم تاسیس شدند، مانند جبهه های ملی خارج ازکشور که فعالیت گسترده ای ندارند. گروه های دیگری هم، اغلب از فعالان چپ، هستند که به دلیل نداشتن مواضع روشن، و همکاری با گروه ها وافراد وابسته، از شفافیت لازم برخوردار نیستند. مواضعشان بیشتر شبیه بعضی جریانات اصلاح طلب داخل می باشد با این تفاوت که مانند دیگر گروه های درون این جریان، خواستار جدائی نهاد دینی از قدرت هستند.

سهم تاثیر گذاری این جریانات در ایجاد تحول در جامعه:

در ابتدا باید دریابیم که هویت جامعه ایرانی بر چه پایه استواری بنا شده است. زیرا برپایه این شناخت است که میتوان تأثیر جریانات مختلف بر جامعه را ارزیابی نمود. جامعه ایران، جامعه ای فرهنگی ومعنوی است چه زمانی که زرتشت برآن حاکم بود و چه زمانی که جای خود را به اسلام سپرد. ضعف بزرگ این امر در این است که سلطه گران، چه ازنوع معنوی آن یعنی روحانیت و چه از نوع مادی آن یعنی حاکمان، برای تسلط بر جامعه از این جنبه فرهنگی به مثابه ابزار سلطه گری استفاده کرده و می کنند. برای این کار، شکل آئین جامعه را نگه داشته، محتوای آن را بنابراحتیاج خودشان تغییر داده و می دهند. تاریخ ما استمرار آئین درجامعه را در اشکال مختلف به اثبات رسانده است. این استمراراز چنان استحکامی در جامعه برخوردار است که حتا اشغالگران این مرز و بوم مانند مغولان پس از مدتی، برای ادامه حاکمیتشان مجبور شدند با پذیرفتن شکل آئین موجود، به اسلام روی آورند تا از آن ابزاری برای ادامه حاکمیت خود بسازند. درجنبش مشروطیت هم فتوای برخی از مراجع در پشتیبانی از آن جنبش، مخالفت ها با آن را در جامعه خنثا نمود و بدبینی بخش بزرگی از جامعه را برطرف نمود. قطعا بدون وارد شدن دین در انقلاب 57، تغییر نظام صورت نمی گرفت. بدون یک زمینه فرهنگی دینی قوی ومستمردرناخودآگاه جامعه چگونه ممکن می شد وحدت کلمه میان کمونیست، بی دین و پیروان دیگر مذاهب و ادیان، که خمینی خواهان آن بود به حقیقت بپیوندد؟ وبدون آن که کسی حکم کند، زنانی که اعتقادی به حجاب نداشتند، فقط برای نشان دادن آن وحدت، روسری سر کنند؟ بنابراین، جامعه از جنبه فرهنگی در طول تاریخش شاهد فراز و نشیب های دینی ای بوده که گاهی در جهت مثبت و رشد عمل می کرده و گاهی در جهت منفی و از رشدماندگی. گاهی در مسیر استقلال و آزادی بوده و گاهی در مسیر استبداد و وابستگی. در حال حاضرهم شکی نیست که فرهنگ غالب جامعه ایرانی را دین تشکیل میدهد. هم اکنون در برابر حدود صد گروه و حزب سیاسی در کشور که اغلب آنها هم مذهبی هستند، نزدیک به صدهزار هیئت و گروه مذهبی رسمی و هشتاد هزار مداح وجود دارند، هرچند که اغلب آنها مخالف نظام حاکم هم هستند. درنتیجه در می یابیم که فرهنگ جامعه، فرهنگی دینی است که درحال حاضر تحت سلطه معنوی (روحانیت) و مادی (روحانیت حاکم) بخش فاسدی از روحانیت قرار دارد. نابسامانی های سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی موجود، حاصل این سلطه هستند. البته این فرهنگ غالب به این معنا نیست که مردم حتما اعتقاداتی ثابت و عقلانی داشته باشند. مذهبی بودن جامعه، همانطور که روحانیت سلطه گر انتظار دارد، بیشتر شکلی است. مسلمان بودن جامعه به این معنا نیست که مقررات دینی حتما رعایت می شوند. روحانیان هم به این امر آگاهند و از دینی که ساخته اند، فقط به شکل آن اهمیت میدهند. مثلا در مورد حجاب، درست است که موفق شده اند بخش بزرگی از زنان و مردان مارا متقاعد کنند که حجاب از واجبات دینی است، اما برای اجرای کامل آن، در راستای شکل اسلام فقاهتی، مجبور به بکارگیری زور شده اند. علاه براعمال زور، بابرنامه ای منظم،  به کمک سانسور سطح آگاهی جامعه را پائین نگه داشته، با تزریق انواع خرافات مردم را به ذهن گرائی عادت داده تا بتوانند تسلط خود بر جامعه را عملی سازند. درحال حاضر در ایران دونوع روحانی داریم، کسانی که با ورود به سیاست مخالفند و دسته ای که به قدرت رسیده اند، هردو در سلطه بر جامعه شریک اند اولی ها موافق سلطه بر عقاید هستند و دومی ها سلطه گری مادی را پیشه کرده اند. البته تعداد کمی روحانی هم از گذشته وجود داشته اند که قصد روشنگری مردم را داشته و دارند که توسط آن دو دسته مورد تحریم و سانسور قرار گرفته اند. در مذهب شیعه، آراء مختلف مراجع، خود شاهد امکان سیال بودن محتوای دین نزد ایرانیان می باشد که به هردلیل در ناخودآگاه جامعه وجود دارد. در برابر این واقعیت چه کار باید کرد و چه راهی را باید پیمود؟ آیا می توان اصل دین را از جامعه پاک نمود؟ یا دین واقعی را که بیان آزادی انسان باشد را باید جایگزین دین ساختگی سلطه گران کرد؟ دینی که حقوق مردم را به آنها یادآوری کند؟ دینی را که درجریان انقلاب پیام آور آنان به استقلال و آزادی بود و مردم با چشم خود آن را دیده و با تمام وجود لمس کردند؟ حالا باید دید جریان های مختلف اپوزیسیون چه راه هائی را برای حل این معضل فرهنگی و سیاسی دارند.

تأثیرجریان حاکم بر جامعه

همانطور که در بالا گفته شد، هدف جریان حاکم، سلطه هرچه بیشتر بر جامعه است. آنطور که اعلام شده، نیمی از بودجه کشوردر این راه صرف می شود. چه از راه فرهنگی و چه از راه زور در این مورد بسیار فعال است. توانسته است به کمک بخش بزرگی از روحانیت کشور را از راه اشاعه خرافات به ورطه عقب ماندگی فرهنگی بکشاند. در این مسیر حتا بسیاری از تحصیل کرده ها را هم آلوده ساخته است. با ایجاد حصار مصونیت قضائی برای اختلاس گران و دزدان و قاچاقچیان عمده، هم پیمانان جدیدی برای خود تدارک دیده است. نتیجه همه این ها فساد همه گیر و فقر و خشونتی شده است که جامعه اکنون گرفتار آن است.

تأثیر جریانات استبداد و وابستگی مخالف بر جامعه

جناح های استبداد ووابستگی، بدون در نظر گرفتن نقش مردم اعمال زور و خشونت را بر گزیده اند. بعضی راه حل را در درخواست از ابرقدرت ها برای حمله نظامی به ایران می دانند. بعضی ترغیب قدرت های خارجی را برای بیشتر کردن تحریم ها جهت رسیدن به اهدافشان برگزیده اند. اعمال هرگونه خشونت در داخل را در دستور کار خود دارند. نتیجه این سیاست ها در طول چهل سال گذشته بیشتر شدن قدرت استبدادی در ایران شده است. یکی از دلایل ممکن شدن بازسازی استبداد، توسل به قهر، آنهم بعد از پیروزی گل بر گلوله، برای تصرف دولت از سوی گروه‌های سیاسی بود. نتیجه تحریم ها هم فشاری مضاعف بر مردم بوده که به نوبه خودش فرصت مطالعه و تفکر و اراده فشار آوردن به حاکمیت را از آنان گرفته است. اخیرا این جریان به فکر رابطه با قشر فاسد مولتی میلیاردرها در درون افتاده است. در خارج ازکشور جریاناتی در این رابطه مشغول تدارک تأسیس احزابی هستند که در صورت لزوم و در لحظات پایانی عمر نظام حاکم بتوانند جانشینی مشابه برای آن تدارک بینند تا با حمایت آن قشر در داخل، ضامن سرمایه های بادآورده خودشان باشند. این گروه های در حال ظهور رنگ جدیدی خواهند داشت ومخالفت و توهین به دین و عقاید مردم که نزد آنها مرسوم است را کنار گذاشته و در ظاهرطالب احترام به دین و مذهب مردم خواهند شد.

تأثیرجریان های استقلال و آزادی بر جامعه

این جریان از ابتدای انقلاب توان خود را در روشنگری و روشن سازی مردم گذاشته است زیرا معتقداست که هر تحولی باید از راه مردم و به دست مردم صورت گیرد. به دلیل سانسور شدید حاکمیت فعالیت آنها در داخل چندان چشم گیر نیست. از میان این جریان، مجامع اسلامی ایرانیان در پیروی از مکتب و روش ابوالحسن بنی صدر، طی چهل سال و به نحوی مستمر، از سوئی با تشریح روند سیاسی در استبداد حاکم و نشان دادن نتایج زیان دین دولتی یعنی دینی که توسط قدرت از خود بیگانه می شود تا استبدادش را توجیه کند، در زندگی روزمره آنها، و ازسوی دیگر با نقد دین تکلیف مدار و ارائه دین بیانگر حقوق، راه برون رفت از بحران کنونی را به مردم ارائه می دهد. مردم را به حقوق خویش آگاه کرده وآنان را به رعایت حقوق خود و دیگران و طبیعت تشویق کرده و می کنند. بایادآوری مستمر، چهره دیگری از اسلام را که خود مردم در انقلاب نشان دادند و با شعار استقلال و آزادی آن را اعلام کردند، آنان را به این روش تشویق کرده و می کنند. نتیجه این تلاش ها ابتدا تغییرات عمده در بینش طلاب جوان و بعضی ار مدرسین حوزه های علمیه بود که با تکرار وجود حقوق انسان در اسلام شروع شده است. در تظاهرات اخیر هم در شعارها طلب حقوق و شعار استقلال و آزادی شنیده می شد. در مراسم عاشورای امسال موارد متعددی در شهرهای مختلف به علت سردادن شعارهائی در جهت آزادی خواهی و نفی استبداد، عاشورای انقلاب را تداعی میکرد. این روند نشان میدهد که گروه های مذهبی راه خود را از دستورات حوزه های علمیه و مراکز قدرت جدا ساخته، و بار دیگر تجمعات مذهبی در راستای آزادی و بر ضد استبداد کشانده می شوند.در اغلب اجتماعات مدنی هم برای اولین بار تاکید براحقاق حقوق انسانی قابل توجه است. این نشانه ها نویدی هستند بر آغاز تحول فرهنگی در جامعه. و بیانگر این است که جامعه آمادگی تحول را در نظام حاکم باز یافته است.

بنابراین، تلاش برای جایگزین کردن محتوای فاسد و استبدادی ضد دین در دینی که توسط آن بخش از روحانیان ساخته و پرداخته شده و جایگزین کردن آن با بیان استقلال و آزادی از دین امکان پذیر می باشد. روشی ممکن و بدون اعمال خشونت برای استقرار دمکراسی به دست مردم است. به نظر می رسدهمه کنشگران سیاسی و اجتماعی و فرهنگی با هر عقیده و مرام که خواستار استقراردمکراسی و یک دولت لائیک هستند، اگر فعالیتشان را در این مسیر متمرکز کنند راهی عملی و آسان برای رسیدن به هدفشان برگزیده اند.

چرا ایران به آزادی نمی رسد؟

مقصرکیست؟

با دوستی در مورد اوضاع اجتماعی صحبت می کردیم که چرا باوجود جامعه متنوع و گسترده کشور ووجود تعداد زیاد و قابل توجه تحصیل کرده ها و از آن مهم تر تعداد زیاد فعالان سیاسی و مدنی نسبت به کشورهای دیگر، شاهد چنین بلائی هستیم. آن دوست ناگهان پرسید به نظر تو چرا ایران به آزادی نمی رسد؟ گفتم چند روز پیش برحسب تصادف در اینترنت به فیلمی برخوردم از برنامه ای به نام پرگار که در تلویزون فارسی بی بی سی ساخته و پخش می شود. بحث در مورد خوبی یا بدی براندازی و اصلاحات و ... بود. کنجکاو شدم و آن فیلم را دیدم. سه ایرانی تحصیل کرده از سه جناح سیاسی در آن شرکت کرده بودند که البته مجری ایرانی هم آنان را رهبری می کرد. از ابتدای انقلاب سخن رفت و از حکومت موقت بازرگان و بعد تغییر ماهیت اوپوزیسیون از آن زمان به این سو. و بر حسب معمول، از بزرگترین حادثه بعداز انقلاب که انقلاب را به ضدانقلاب برگرداند و آزادی را به استبداد متحول کرد سخنی نرفت. می دانیم چندماهی از انقلاب نگذشته که خمینی به ضد خمینی تحول کرد. برعکس، در آن حادثه ملت انقلابی باری دیگر بر انقلاب خویش تاکیدکرد، آن تاکید هشداری هم به خمینی و همدستان اوبود تا به انقلاب باز گردند که بازنگشتند. آن حادثه تاریخی، اولین انتخابات ریاست جمهوری بود که آن را درآن برنامه در پرده ضخیم سانسور پنهان کردند. سال و اندی از انقلاب نگذشته، با کودتائی آشکار برضد تصمیم مردم، برگ جدیدی از تاریخ ایران ورق خورد که نتیجه آن این نظام مخوفی است که شاهد آنیم. در حقیقت، آن انتخابات و این کودتا عناصر اصلی ساختمان نظام ولایت مطلقه فقیه ووضعیتی که درآن قرارداریم را تشکیل میدهند که اهمیت آن کم تر ازخود انقلاب نیست، و باید به صورت مستمرمورد تحلیل دقیق قرارگیرد. توضیح این که، آن انتخابات حاصل انقلاب و استقلال و آزادی مردم در تصمیم گیری، و کودتا حاصل همدستی ضد انقلاب برای استقراردوباره استبداد بود. از او پرسیدم چرا این حادثه بزرگ که در فاصله زمانی شانزده ماه به انجام رسید را تمامی جناح های سیاسی سانسور میکنند؟ خرد حکم میکند که برای هرتحلیل سیاسی درمورد ساختار سیاسی کشور، به دنبال جواب این سئوال بگردیم که در عین حال، جوابی هم برای سئوال بالا خواهدبود.

به او گفتم یکی از دلائل این سانسور خوی سلطه گری است که میتواند عارضه نخبه گرائی باشد. ازدید سلطه گر، مردم نباید تصمیم بگیرند. استقلال و آزادی با سلطه گری نمی تواند همساز باشد. انقلاب هم باسلطه گری دمساز نیست. بنابراین باید مردم را از باور به خود بازداشت و آنان را از یادآوری دوران برانگیختی و توانائی شان محروم گرداند تا استقلال و آزادی درآنان سرکوب شده  بتوان بر آنان سلطه جست. واین پدیده در سرتاسر تاریخ ما از سوی روحانیان و روشنفکران و صد البته، سلطه گران اجنبی به چشم میخورد. بر عکس آن، نقش روشنفکر فعال در سیاست و جامعه مدنی یادآوری این اعصار پیروزی مردم در استقلال و آزادی است که دراین راه، سلطه گران، نادر افرادی که در این خط بودند را قربانی یا ناکارآمدکرده اند.

به اوگفتم در طول تاریخ ما، روحانیان برای سلطه بر جامعه، خود را قیم شرعی مردم دانسته که از نظر آنان  ناقص العقل هستند و حق چون و چرا در احکام را ندارند و به همین دلیل هر چه آنان حکم می کنند مردم  وظیفه شرعیشان بوده و هست که بدان عمل نمایند. و هرگاه اندیشمندی اقدام به روشنگری مردم میکرده، کافر، مرتد یا زندیق شمرده می شده و حکم به مرگ او می دادند. هزاران دانشمند جان خود را دراین راه از دست داده اند. سلاطین وکنشگران سیاسی هم به نوبه خود یا به کمک روحانیان درباری هر مخالف سلطه گری را از سر راه برمیداشتند. سلطه گران خارجی هم به نوبه خود برای استقرار و استمرار سلطه خود، توطئه های فراوانی را در کشور ما به اجرا گذاشته اند که قابل شمارش نیستند. اما آنچه که در این میان اهمیت دارد، همدستی ایرانیان با آنها است. از به قتل رساندن سرداران وطن دوست و مستقل ورشیدی همچون رئیسعلی دلواری به دست مزدوران وطنی انگلیس دریک ده کوچک دربوشهر گرفته تا خارج کردن غلات ازکشور و ایجاد قحطی وبه کشته دادن نیمی از جمعیت - در زمان اشغال کشور- توسط انگلیسها و همدستان وطنی آنها نمونه هائی از این دست اند. همچنین است توطئه هائی بر ضد دولتمردان آزادی خواه و استقلال طلبی همچون امیرکبیر و مصدق و کوتاه کردن دست آنان از مدیریت کشور و گماردن مزدوران و دست نشاندگان خود به جای آنان. وهمانطور که دربالا گفته شد، آخرین آن یعنی کودتای خرداد 60 از آنجا اهمیتی یگانه وتاریخی دارد که سلطه گران، هم منتخب مردم و هم مردم وهمچنین انقلاب آنان را یکجا نشانه رفتند وبا ایجاد جنگ موفق شدند بر مردم تسلط یابند و استبداد را بازسازی کنند.

صورت مدرنیزه شده این توطئه ها، اکنون به صورت اخبار جعلی و سانسوروپخش ضداخبار توسط همین کنشگرانی صورت میگیرند که مثالش در بالا آمد. به او گفتم تا به حال از خود پرسیده ای دلیل سانسورکردن این دوره سرنوشت سازاز تاریخ ایران در داخل و در خارج کشور چیست؟ اگر این حادثه نبود، برای نمونه، کشتار سال 67 هم نبود، اما هرساله به حق سالگرد آن کشتار وحشیانه ازسوی تمامی جریانات مخالف نظام حاکم و رسانه های بیگانه یادآور میشود، ولی حاشا از اشاره کوچکی به آن حادثه بزرگ! عزای سالگرد کشته شدگانمان را میگیریم، اما عزای ازدست دادن استقلال و آزادیمان را نمیگیریم و حتا آن را به راحتی درپناه سانسوربه فراموشی می سپاریم. مجموعه نظام حاکم علاوه بر روحانیان سلطه گر که منتخب مردم را به هفت بار اعدام محکوم کردند، تمام کسانی که قدرت را در این حاکمیت چهل ساله بین خود تقسیم کردند، در کودتا بر ضد مردم شرکت داشتند. چگونه میتوان از آنها انتظار داشت که این خیانت بزرگ به مردم را سانسور نکنند و به فراموشی نسپرند؟ سلطه گران جهانی هم بامدرنیزه کردن ایجاد قحطی، تحریم ها را جایگزین آن کرده اند تا فرصت اندیشیدن و عمل را از مردم گرفته، بتوانند در یک معامله، به نوبه خود بر حاکمان مستبد مسلط گردند. به این دلایل، آن دوره پر افتخار تاریخ ایران، یعنی انقلاب وحاصل اولین انتخابات ریاست جمهوری که تاکیدی دوباره از سوی مردم بر استقلال و آزادی بود را در لفافه سانسور پیچیده اند. می بینیم مسببین اصلی دست نیافتن مردم به آزادی، باوجود ظاهر نامتجانس، همین کنشگران سیاسی و روحانیان سلطه گری می باشند که در این مورد باسلطه گران اجنبی هم صدا و هم دست هستند.

راه حلی برای معضل دریای خزر

منطقه دریای مازندران طی دوقرن گذشته دستخوش تحولاتی شده است که ریشه در سلطه گری و تجاوز دارد. یک مرحله از این تحولات تحت قرارداد گلستان وعهد نامه ترکمانچای به وقوع پیوست. به موجب این قراردادها بخش غربی دریای خزر از ایران جدا می شود. مرحله بعد در سال 1881 میلادی بخش شرقی این دریا به ضمیمه روسیه در می آید. در سال 1917 با انقلاب اکتبر در روسیه، کشور سوسیالیستی شوروی ایجاد می شود که 74 سال بعد، یعنی اوائل دهه 1990 متلاشی می شود وتمامی مناطق تصرف شده را از دست می دهد. منجمله مناطق اشغال شده بنابر معاهده های بالا آزاد می شوند. در سال 1357 هجری، با انقلاب ایران نقطه پایانی بر نظام پادشاهی که امضاء کننده آن قراردادها بود گذاشته شد. اکنون پس از دو انقلاب اکتبر و بهمن 57، هر قراردادی که در مورد این مناطق به امضاء برسد، به مثابه تایید قراردادهای سلطه گرانه گلستان و ترکمنچای خواهد بود. ایران نباید در این موقعیت جهانی که هنوز ابرقدرت جدیدی سربرنیاورده است زیر بار این خفت برود.

با این مقدمه کوتاه، به نظر میرسد که برای حل این معضل ایجاد شده تاریخی، دو تفاهم نامه تدوین گردد. یکی با پنج کشور ساحلی به صورت عام، و دیگری با سه کشور ایران و ترکمنستان و آذربایجان به مثابه سه کشور همبسته. به ترتیبی که روابط اقتصادی و فرهنگی و سیاسی و نظامی خود را گسترش دهند و منابع زیرسطحی و روی سطحی سواحل خود را به طریق مشاع اداره نمایند. راه حل دوم هم این است که درصورتی با هر سهم بیست درصدی توافق شد، سهم این سه کشور همسایه یعنی شصت درصد خواهد شد که به ترتیبی که در بالا آمد، این شصت درصد را به طریق مشاع اداره کنند. در این صورت سودش به مردم هرسه کشور خواهد رسید و به عمران و آبادی هر سه کشور در ابعاد فرهنگی و سیاسی و اقتصادی ونظامی منتهی خواهد شد. و یک پارچگی آنها را در آینده تضمین خواهد کرد.

اپوزیسیون متوهم، حیات نظام ولایت فقیه، انقلاب ومردم

هربار که به هردلیلی، اعتراضاتی در کشور رخ میدهد، بخش بزرگی از فعالان سیاسی مخالف حاکمیت، پایان قریب الوقوع نظام ولایت فقیه را اعلام می کنند. و هر بار اعتراضات جدید را با ارائۀ دلائلی با اعتراضات قبلی متفاوت توصیف می کنند و آن را سرنوشت ساز می پندارند. از سوئی، این مخالفان هم وطنانی اغلب تحصیل کرده و خردگرا هستند، ازدیگر سو، طی چهل سال همگی شاهد این خیال بافی ها و توهماتشان می باشیم. دلیل آن چیست؟ به نظر میرسد دلیل اصلی آن دید انتزائی یا ذهنی به واقعیت های موجود درکشورمی باشد.

هرکسی از ظن خود شد یار من

از درون من نجست اسرار من

 اساس این بینش مظنون به جامعه، یکی دانستن نظام حاکم و انقلاب از یک طرف، وازطرف دیگر، جدا انگاشتن مردم ازانقلاب است. انقلاب امری واقعی است که اساس روابط را درکشور دگرگون کرد ونباید آن را نادیده گرفت هرچند که با آن مخالف بود. انقلاب، روابط فرد در خانواده، روابط خانواده در جامعه و روابط فرد باجامعه را در ابعاد فرهنگی و مدنی و سیاسی تغییرات بنیادین داد ونسل های بعداز انقلاب در این تغییرات زاده و بزرگ شده اند. درست است که نظام حاکم در استبداد با نظام سابق اینهمانی دارد، اما روابط ارگانیک این استبداد بامردم، با روابط رژیم سابق بامردم تفاوت های اساسی دارند. روابط آن رژیم بامردم برپایۀ ارباب و رعیتی یا بالا دست و زیردست بود، این یکی ادعای شریک بودن بامردم درانقلاب را دارد. اهمیت دیدن واقعیت انقلاب در همین نقشی است که حاکمیت برای آن قائل می باشد و برپایۀ آن، سیاست داخلی و خارجیش را تنظیم می کند. یکی از دلایل ماندگاریش با وجود استبداد و فساد و زد وبندهای پنهانی همین امرمی باشد.

یکی دیگر ازآن اسراردرونی جامعه، دین است. بدون این که قضاوت ارزشی داشته باشیم، واقعیت این است که مردم ایران مردمی مذهبی هستند. در اینجا اهمیتی ندارد که دلائل این مذهبی بودن، فرهنگی یا اعتقادی و یا هویتی ویا وراثتی باشد، عقلانی یا انتزاعی باشد، مهم وجود آن است. با این وجود، اختراع واژۀ بی معنای "انقلاب اسلامی" برای انقلاب مردم بی‌هدف نبوده و نیست. زیرا اگر برای مسلمان شدن مردم، انقلابی رخ داده باشد، کشور که اسلامی بود ومحتاج به این نوع انقلاب نبود. و اگر انقلاب رخ داد برای اسلامی کردن حاکمیت، آن را کودتا می نامند نه انقلاب، و واقعیت هم در همین امر نهفته شده است. حقیقت این است که دردل انقلاب مردم و در ماه های پایانی آن، بنابر اسناد روشن و غیر قابل انکارداخلی و خارجی، طرح هائی ریخته شدند تا انقلاب مردم را ناکام گردانند. کلید اولین طرح ابتدا با نخست وزیری بختیار زده شد که شکست خورد. دبیرفعلی حزب ملت ایران در مصاحبه ای با مجلۀ کوروش (شماره 28- تابستان 1397) می گوید: در آخرین جلسه‌ای که بختیار در شورای جبهه ملی شرکت کرد با عصبانیت موضوع نامه ۳ ماده ای پاریس را مطرح کرد که چرا قبلا به تصویب شورا نرسیده است؟ می گوید: “اگر آقایون می خواهید بروید زیر عبای آخوند بفرمایید! من دیکتاتوری سرنیزه را به نعلین ترجیح می دهم".  در حالی که ملت به خیابان ها سرازیر گشته و شعار استقلال و آزادی سرمیدهد، بختیار، در مقام توجیه قبول نخست‌وزیری شاه،  دیکتاتوری سرنیزه را ترجیح می‌دهد. به جای این که بگوید زیر بار استبداد نمی‌روم، می‌گوید استبداد شاه بهتر است. آشکارا به جبهه ضدانقلاب می پیوندد و به آن سرنوشت دچار می شود. طرح دوم را هم که به پیروزی رسید، نظام ولایت فقیه یا همان دیکتاتوری نعلین بود که ابراهیم یزدی قبل از مرگش از آن در خاطرات خود پرده برداری می کند وبا نفوذ در انقلاب مردم، استقرار می یابد. و با به اجرا درآوردن کودتای خرداد 60 استمرار خود را- تا امروز- تضمین می کند. بنابراین، هدف طرح‌ها به زندگی در استبداد بازگرداندن مردمی بوده‌اند که خواهان استقلال و آزادی بوده و هستند. این تقابل همچنان پس از چهل سال با ایجاد بحران ها و تحریم ها ادامه دارد.

درصورتی که مردم انقلاب خود را فراموش کرده بودند، چه احتیاجی می بود که هم از سوی سلطه گر داخلی و هم از سوی سلطه گران خارجی مدام تحت فشارانواع بحران ها و تحریم ها قرار داشته باشند؟ این سئوالی است که هر فعال سیاسی و مدنی باید با هر نوع بینشی که دارد برای آن جوابی منطقی بیابد. در صورتی که جوابی قانع کننده نیافت، ناچار باید انقلاب را جدا از حاکمیت ضدانقلاب و دردرون جامعه بازشناسائی کند.

قریب چهل سال است که ضدانقلاب حاکم با فریب مردم، به نام انقلاب و دین بر کشور سلطه گری می کند. بخش بزرگی از اپوزیسیون داخلی و خارجی هم به آن کمک کرده و این فریب بزرگ را تأیید کرده و می کنند که اسلام همین است که روحانیان می گویند و انقلاب هم همین است که دولت ولایت فقیه به آن عمل می کند. کسانی که به دنبال استقلال و آزادی و دمکراسی و لائیسیته هستند و معتقدند که تحول باید از طریق مردم صورت پذیرد، نباید این امر حساس و سرنوشت سازرا وسیله تصفیه  حساب خود با دین و انقلاب کنند. جای مخالفت با دین و عقیده و انقلاب یک محیط آزاد و دمکرات برای تبادل اندیشه و گفت و گو است که ابتدا باید آن را با استقلال و آزادی و عدالت اجتماعی ساخت. چهل سال در جا زدن کافی نیست برای اثبات این امرکه نباید با احساسات کودکانه با امور مهم اجتماعی برخورد کرد؟ در دست داشتن چند مدرک دانشگاهی خردورزی نمی آورد که هرچه از ذهنمان برمی آید را عین حقیقت بدانیم و به آن عمل کنیم و دیگران راهم به عمل به آن تشویق نماییم. خردورزی نه شعار است و نه پدیده ای که با القاب و بالارفتن سن به وجود آید. خردورزی، مستقل و آزادکردن عقل است تا خلاقیت خویش را بازیابد. انسان خود انگیخته اطلاعات را بدون خودسانسوری به درون خود راه می‌دهد و درجه صحت آنها را با کمک گرفتن از نقد، تعیین می‌کند و در خلق اندیشه بکار می‌گیرد. این عقل با عقلهای دیگر ارتباط برقرار می‌کند و از تجربه‌های دیگران سود می‌جوید. این عقل   از تعصب  رها است و دست‌آوردهای خود را به نقد همگان می‌سپارد.

اعتراضات محدود به نارسائی های اقتصادی، به خصوص زمانی که سلطه گرخارجی خود را علنا مسئول به وجودآورن آن اعلام می کند راه به جائی نمی برند. مادر این نارسائی ها فساد دولتی وضعف مدیریت می باشد که خود، زائیده استبداد حاکم است. استبداد حاکم هویت خود را با هویت جامعه از راه دین و انقلاب گره زده است. نباید براین تقلب صحه گذاشت و جامعه را به حاکمیت نزدیک گرداند. خاصه های جامعه ایرانی، علاوه ملی گرائی، دین و انقلاب راهم باید به آن افزود که در ذهن و خرد، یا ناخودآگاه و خودآگاه مردم این مرز و بوم وجودارند. وجود ماده دین در ناخودآگاه به این معنا است که فردی که در خلوت خود و به صورت انفرادی کاری به کار دین ندارد، در جمعیت برای شهدای کربلا بر سروسینه می زند و می گرید. این آن واقعیتی است که حاکمیت مستبد از آن بهره می برد و روشنفکر ما به آن می خندد. باید این اسرار را در درون جامعه جستجو کرد، یافت و برای آن چاره ای جست. جدا دانستن و جدا کردن دین و انقلاب از نظام ولایت فقیه، ضرورترین کاری است که باید انجام داد. باید به مردم ثابت کرد که نظام حاکم نه تنها با دین و انقلاب وجه شباهتی ندارد، بلکه ضد دین و ضد انقلاب است.

گروه‌های اپوزیسیون چه در داخل و چه در خارج کشور باید به این امر وجدان پیدا کنند که این گونه رفتار با داشته‌های مردم، در صورتی که فردا نظام حاکم قدرت را رها کند، در برابر مردم قرار خواهند گرفت و جای استبداد خواهند نشست. کشور راه حلی جز دمکراسی ندارد.   

نسل های زیردست، نسل انقلاب و نسل های معترض

دلیل دوام نظام ولایت فقیه

تاریخ کهن ایران را از نظر روانشناسی اجتماعی می توان به سه دوره تقسیم کرد: اول دورۀ نسل های زیردست، دوم دورۀ نسل انقلاب و سوم دورۀ نسل های معترض که اکنون درآن قرار داریم.

دورۀ نسل های فرودست:

جامعۀ زیردست یا فرودست یا تحت سلطه به جامعه‌ای گفته می‌شود که دررأس آن فرد یا گروهی کوچک بر آن جامعه سلطه داشته باشند و آن جامعه این سلطه را پذیرفته و تحت آن زندگی کند. پذیرش بودن و ماندن در مدار سلطه گری به مرور زمان در ناخودآگاه افراد آن جامعه حک شده و تصویر آن جزئی از دستگاه روان آنان را تشکیل میدهد. دراین دورۀ طولانی سی سده‌ای که تاریخ ما به نگارش درآمده است، جامعۀ ایرانی جامعه‌ای زیردست بوده است. شاعران ما به این امر اشارات زیادی دارند. فردوسی جامعه را به شهریار و زیردست تقسیم میکند:

اگر شهریاری و گر زیردست

بجز خاک تیره نیابی نشست

بدون شک بنیادهای دینی نقشی اساسی در این ساختار داشته اند و مغان در جدا کردن شاهان ازمردم و سایۀ خدا گرداندن آنها سهم به سزائی داشته‌اند. با راه اندازی نمایشات احساسی و جذاب جمعی، به نمایندگی از خدا و به نام او، بندگی شاهان را در ناخودآگاه افراد جامعه نهادینه کرده و آن را لازمۀ وجودی آنان گردانده بودند. البته صالحان و پیامبرانی بوده اند که تلاش فراوانی کرده اند تا انسان‌ها را از زیردستی رهانیده و آزاد گردانند. اما موفقیت زیادی به دست نیاوردند و پیام آنها را بعد از مرگشان، نهادهای دینی در مدار سلطه گری از خود بیگانه کردند. درشبه جزیرۀ عربستان "زیردستی" با پرستیدن بت‌ها به پائین ترین سطح انسانیت رسیده بود تا حدی که انسان را قربانی بت‌ها می‌کردند. محمدبن عبدالله با پیام "خدائی جز خدای یکتا نیست" سعی داشت جامعه اش را با تکرار پیام و نهادینه کردن آن در ناخودآگاه (1) مردم، آنان را از "زیردستی" بودن بیرون آورد. اما در مدت کوتاه عمر خود موفقیت چشم گیری حاصل نکرد. هنگامی که پیام او به ایران رسید، وقتی پذیرفته شد که به کار سلطه گری می‌آمد. دستگاه روحانیت به راه افتاد تا مردم را به خضوع و خشوع دربرابر"بزرگان" هم نوع خودشان وادارند. به این ترتیب جامعۀ ما باوجود جنبش های کوچک و بی‌دوام برای رهائی از سلطه گری، در طول قرن ها، درمدار سلطه گری زیسته و به آن خو کرده بود.

گوستاو لوبن روان شناس فرانسوی (2) درکتاب "قوانین روان شناختی تطورمردم" (3) براین عقیده است که "هرتمدنی حاوی اندکی ایده و بینش اساسی است که به سادگی قابل تغییر نمی باشند. این بینش‌ها با دشواری زیادی در ناخودآگاه آن جوامع نفوذ کرده و می مانند. اما حوادث بزرگ تاریخی می توانند در آنها تغییرات ایجاد نمایند". هم او در کتاب روانشناسی جمعیت (3) بر این عقیده است که "ایده و اندیشه‌هائی که به جمعیت راه می یابد ویا جمعیت آن را می پذیرد، بر دو قسم هستند: در قسم اول ایده های تصادفی وگذرا که حاصل وضع موجود است قرار می گیرند: برای مثال علاقه به یک فرد و یا یک مکتب. در قسم دیگر، ایده های اساسی که وراثت وتفکر به آن یک ثبات پایدار می بخشد، مانند عقاید دینی در گذشته و تفکرات دمکراتیک و اجتماعی امروزه. عقاید اساسی را می توان به جرم آب یک رودخانه که به آرامی در حال حرکت است تشبیه کرد. عقاید تصادفی و گذرا را هم به امواج کوچک کم اهمیتی که در حال تغییردائم هستند و سطح آب را به حرکت می آورند، آنها بیشتر مشاهده می شوند تا حرکت خود رودخانه".

یکی از این حرکات اجتماعی تأثیر گذار، جنبش مشرطیت بود که در سالگرد آن قرار داریم. هدف جنبش مشروطه آزادی و عدالت اجتماعی بود که توسط روشنفکران و فعالان مدنی و مذهبی به راه انداخته شد و در طول مبارزات، اقشاری ازجامعۀ مدنی هم به آن پیوستند. دلیل پیوستن چیزی جز تصویر موجود در ناخودآگاه جامعه از آزادی و عدالت خواهی که از زمان های دور باقی مانده بودند نمی توانسته باشد. خارج کردن این تصاویراز ناخودآگاه  است که جامعه را به حرکت می آورد. برای مثال: در این دوران محمدحسین نائینی غروی مرجع تقلید درآن زمان درکتاب "تنبیه الامه و تنزیه المله" می نویسد: "آزادی و برابری که در رژیم مشروطه مورد توجه است از هدف‌های اصلی پیامبران به‌شمار می‌رفته. پیامبر ما هرگز فراموش نکرد که همهٔ مردم آزاد و برابر هستند ". این یادآوری ها، در زمان حساس، تصویری را که از قرن ها پیش در ناخودآگاه جامعه ضبط شده بود را بیرون می کشد ودر دید جامعه قرار می دهد. درجریان جنبش مشروطیت، دخالت های خارجی چه بر ضد مشروطیت به صورت قشون کشی و چه برله جنبش به صورت همکاری بعضی خارجیان و به صورت تحصن در سفارتخانه ها، بسیار چشم گیر بوده است. این دخالت ها، پس از مشروطیت صورتی جدی به خودگرفتند و به خصوص دخالت فزایندۀ انگلیس، با روی کار آمدن رضاشاه، کنش گران سیاسی و فرهنگی را برآن داشت تا لزوم اصل استقلال را هم در دستور کار خویش قرار دهند. دکترمصدق در روش و منش عملا استقلال و آزادی را لازمۀ تغییرات اساسی در مملکت داری قرار داد. جنبش های نهضت ملی و مقاومت مردم وفعالیت های کنشگران سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در طول حاکمیت آخرین شاه ایران، استقلال و آزادی و عدالت اجتماعی را در ناخودآگاه مردم بایگانی کردند چنانکه در هنگام جنبش های سراسری سال های 56 و 57 توانست به آسانی سر برآورد.

نسل انقلابی

جنبش‌های سال‌‌های 56 و 57 که با شعار و خواست های اولیۀ استقلال و آزادی که به ارث رسیده از جنبش مشروطه و نهضت ملی بود، شروع شدند و به صورتی فراگیر درآمدند. دوتأثیر اساسی در روانشناسی جامعه باقی گذاشتند. یکی بیرون کشیدن تصویر استقلال و آزادی و عدالت اجتماعی از ناخودآگاه مردم و قرار دادن آن در خودآگاه آنان، و دیگری گذاشتن خوی اعتراض به بازگشت استبداد ووابستگی در ناخودآگاه آنان که براثر طولانی شدن مبارزات دوران انقلاب ایجاد شد. به دلیل دخالت های بیگانگان در امور کشورمان به خصوص در زمان محمدرضاپهلوی، از ابتدای جنبش‌ها، استقلال در رأس خواسته‌های مردم بوده وتا امروزهم ادامه دارد. دلیل اصلی تظاهر به استقلال از سوی حاکمیت جدید همین حساسیت جامعه به این اصل می‌باشد. از لحاظ روانی، یک جنبش اجتماعی موقعی انقلاب خوانده می‌شود که در تصاویرحک شده در ناخودآگاه آن جامعه تغییر ایجاد نماید. بنابراین، انقلاب 57 انقلابی واقعی بود که چهرۀ تازه‌ای از روانشناسی جامعۀ ایرانی را به تصویر کشید وجامعۀ فرودست را به جامعۀ معترض تبدیل کرد. تغییرات اساسی ایجاد شده در جامعه بعد ازانقلاب، نشان دهندۀ تغییر اساسی در روانشناسی جامعۀ می‌باشد. به نظر نمی‌رسد با ایجاد امواج کوچک که زادۀ تلاش مذبوحانۀ بخشی از روحانیت و حاکمان فاسد و دخالت‌های بیگانگان به صورت تهدیدها و تحریم ها بتوانند تغییری در آن ایجاد نمایند و قابل بازگشت به عقب باشد. آن حجم عظیم آب تصفیه شدۀ رودخانۀ همچنان آرام در حرکت است. فرمان سرعت دادن به حرکت آن دردست نسل‌های معترض قرار دارد.

نسل های معترض

هنگامی که سامانۀ پادشاهی فروریخت و در حالیکه گروه‌های مختلف سیاسی درتدارک قبضه کردن قدرت بودند، کشوری با موقعیت استراتژیک منحصر به فرد ایران، در منطقه‌ای حساس برای سلطه گران، در غیاب نیروهای امنیتی و انتظامی منظم توانست آرامش و موجودیت خود را حفظ نماید. این امر ممکن نبود مگر درقبال هشیاری، دوری جستن از خشونت واعتراض  به زورگوئی و استبداد و دخالت خارجی از سوی یک جامعۀ به پا خاسته. تشکیل کمیته‌ها و دخالت عموم درادارۀ کشور و تشکیل جهادسازندگی به هدف اولیۀ کمک به آبادانی و خودکفائی درروستاها توسط جوانان هر محل در سراسر کشور و....گویای این تحول در روانشناسی اجتماعی بود. درفرصت اولین انتخابات ریاست جمهوری، بدون یک هماهنگی متمرکز، تشکیل گروه‌هائی در سراسرکشور- که بعدها به دفاتر هماهنگی مردم با رئیس جمهور تغییر نام داد- حتا در روستاها به هدف پاسداری از شعار انقلاب مردم، یعنی استقلال و آزادی و عدالت اجتماعی، گویای روشنی بر اعتراض مردم به بازسازی استبداد بود. این اعتراضات از آن زمان همچنان ادامه دارند و به نسل‌های بعدی انتقال یافتند. دربرابر این تغییر درونی اساسی در روانشناسی جامعۀ ایرانی، دونیروی عظیم بیرونی صف آرائی کردند: یکی ضدانقلاب داخلی ودر رأس آن روحانیت دولتی ودیگری سلطه گران خارجی بودند. دومی از همان اول انقلاب با طرح توطئه‌های گوناگون و تحمیل جنگ، با مشغول کردن مردم، زمینۀ استقرار استبداد جدید را برای ضدانقلاب داخلی فراهم آورد. قریب چهل سال است که جامعۀ ایرانی درگیر از میان برداشتنن این موانع می‌باشد. دراین میان، به دلیل ضرباتی که کشوراز سوی بیگانگان بعداز مشروطیت، به خصوص کودتای 28 مرداد، تحمل کرده بود، مبارزه با دخالت خارجی را در اولویت قرارداده است. بیهوده نیست که حاکمیت مستبد طی این چهل سال همواره سعی داشته است که سلطه گران را وادار به دخالت غیر مستقیم در امور کشور کند. سلطه گران هم البته به این نقش خویش آگاهند و به آن عمل می کنند. هدف هردو ایجاد تغییر در روانشناسی جامعه می‌باشد. در این میان روحانیت حاکم با اشاعۀ انواع خرافات در جامعه، دروظیفۀ خود، در محدوده‌ای موفق‌تراز بقیه بوده وتوانسته است با زدودن استقلال و آزادی از خودآگاه آنان، بخشی از جامعه را به ضد انقلاب نزدیک گرداند. اکنون سیاست آمریکا براین است که با گسترده‌ترکردن تحریم‌ها که به گفتۀ خودشان مردم را هدف قرار داده اند،از یک سو و طرح کردن "منافع ملی" به جای "حقوق ملی" از سوی ضدانقلاب داخلی، خودآگاه (خرد ورزی) مردم را درانتخاب وابستگی به نام منافع ملی مجبورگردانند تا به این وسیله شکست موقت آرمان استقلال و آزادی و عدالت اجتماعی را جامۀ عمل بپوشانند.

با توجه به متن خلاصه شدۀ بالا، برای نجات مردم و کشوراز حرمان، آن چه را که باید به حرکت آورد، حجم متین و بزرگ "آب رودخانه" یا همان "استقلال و آزادی و عدالت اجتماعی" می‌باشد نه تولید بیهوده و جنجالی امواج زودگذر و بی‌دوام. آن چه که در ناخودآگاه و خودآگاه ملت متبلور می‌باشد، استقلال و آزادی و اعتقادات دینی آنها است. هرچند برخی اعتقادات دینی آنها از نظر ما منحرف یا بی پایه و اساس باشند، نمی توان در جمعیت آن را اصلاح نمود یا باآن مقابله کرد. شعار هائی که اعتقادات جمعیت را هدف تخریب قرار دهند همانند امواج روی آب، گذرا و رفتنی هستند که به کار دوام نظام حاکم می‌آیند. زیرا حرکت نیروی بزرگ آب را کند می کنند. علاوه بر آنها، ضدیت با اعتقادات جمع، خلاف لائیسیته می‌باشد و صداقت کسانی که معتقد به جدائی نهاد دینی از قدرت هستند را برای جمعیت زیر سئوال می‌برد. از همه مخرب‌تر اما دخالت دادن خارجی در امور کشور، چه در نظر و چه در عمل می‌باشد که سمی مهلک برای جنبش عمومی می‌باشد. بدون شک پافشاری در این مورد در چارچوب همان سیاست ضد انقلاب داخلی و خارجی می‌باشد که مردم را هدف قرار داده‌اند. هدف نهائی آنها هم خسته کردن وبه زانو درآوردن مردم برای قبول سلطه گری می‌باشد.
_________________________________________________________________

1- ضمیر ناخودآگاه یا inconscient که در قرآن از آن باواژۀ نفس یاد میکند، از واژه های مهم و پایه‌ای این کتاب می‌باشد که متأسفانه تا کنون توجهی به آن نشده و برداشت مفسران از آن بسیار ناچیزو نادرست می‌باشد. در قرآن از کاربردهای مهم این پدیده سخن فراوان رفته به طوری که می توان ازآن به عنوان اولین کتاب روانکاوی یاد کرد.

2- گوستاو لوبن Gustave Le Bon پزشک، مردم شناس، روانشناس اجتماعی، و جامعه شناس فرانسوی. 1841-1931

Les lois psychologiques de l'évolution des peuples,3-Paris, Félix Alcan, coll. « Bibliothèque de philosophie contemporaine » (1894)

4-Psychologie des Foules (1895). Réédition : Paris, Presses universitaires de France, Collection Quadrige, 1988 

ناسیونالیسم ایرانی و مشکل آمریکا (وظیفۀ بدیل)

پدیده‌ای به نام ناسیونالیسم ایرانی وجود داشته و دارد. اگر بخواهیم یک تعریف از ناسیونالیسم ارائه بدهیم، باید بگوییم ناسیونالیسم وجدان بر وطن، سرزمینی به نام کشور ایران و بر تاریخ و شاخصه های آن کشور همانند فرهنگش، مردمش و بخشهای مختلف سرزمین یکپارچه‌اش و حقوق کسانی که در آن زندگی می‌کنند.

این وجدان در دوره‌های بحرانی، یعنی  هنگامی که کشور و یکپارچگی سرزمینی و مردمانش و یا حقوق ملی آنان به خطر می‌افتند، جنبش را بر می‌انگیزد. بنابراین، ناسیونالیسم ایرانی به عنوان یک وجدان وجود دارد و ایرانیان نوع زندگی خود را با شاخصه‌های آن می‌سنجند. اما زمانی که بحران رخ می‌دهد یا وضعیت تحمیلی یکسره با شاخصه های گوناگون سازنده‌اش، بیگانه است و وطن به خطر می‌افتد، وجدان همگانی ایرانیان را به جنبش بر می‌انگیزد. ناسیونالیسم ایرانی پدیده‌ای صرفا تاریخ‌مند نیست، بدین معنی که در مرحله‌ای از تاریخ بوده و کارآمدی داشته‌است و از آن پس، دیگر کارایی نداشته و از میان رفته‌ باشد. ناسیونالیسم ایرانی یک حرکت رستاخیزی است که در دوره های سقوط و بحران های فراروی ایرانشهر برای نجات ایران به شکل جنبش سیاسی بروز می کند و ما در تاریخ ایران از این دوره های سقوط و رستاخیز زیاد داریم.

بدیهی است که ناسیونالیسم ایرانی فارغ از دین و مذهب و قوم ونژاد و دیگر تفاوت ها می‌باشد. به سخن دیگر، همگان در آن اشتراک دارند. اگر نه، با وجود اقوام و مذاهب گوناگون، این ناسیونالیسم وجود نمی‌یافت و تداوم نمی‌جست. چنانکه در بحران های اخیر، از تاریخ کهن ایران، یعنی انقلاب 57 و حملۀ عراق به ایران، تمامی این تفاوت‌ها، حتا تفاوت‌های عقیدتی و سیاسی، به میمنت وطن دوستی یکی شدند و از استقلال و آزادی ویک پارچگی کشور دفاع کردند. این ناسیونالیسم، در حق استقلال و حفظ وطن که ذاتی حیات انسان است ریشه دارد. ایران به دلیل موقعیت استراتژیکی‌اش، در طول تاریخ، هنگامی که تحت حاکمیتی فاسد و ضعیف قرار می‌گرفت، مورد تهاجم اجنبی واقع می‌شد و مهاجم متجاوز فرقی میان اقوام گوناگون ایرانی قائل نمی‌شد و همه را باهم مورد  قتل و غارت و اذیت و آزار و تحقیر قرار می‌داد. این امریکی از عوامل به هم پیوستن و یک پارچگی اقوام گوناگون بوده و می‌باشد. به این دلیل، در طول تاریخ پر از فراز و نشیبش، ضرورت همبستگی ملی در وجدان تاریخی و نیز وجدان ملی، ضابطه سنجش پندار و گفتار و کردار ایرانیان گشته‌است. این دو وجدان، نسل ها را از پی یکدیگرمراقب تداوم حیات ملی در همبستگی گردانده اند. هنگام ضرورت، حساسیت این دو وجدان سر برآورده و ایرانیان را به جنبش برای دفاع از حیات ملی برانگیخته‌اند. بنابراین که استقلال و آزادی دو حق ذاتی حیات انسان هستند، وجدان بر وجود آنها دائماً واقف است، هنگام تهدید آن حقوق رشته‌های همبستگی ملی را  بیدار وحرکت جمعی ممکن می‌گردد.

 از این‌رودر آغازانقلاب، نظام حاکم در گروگان‌گیری و جنگ توانست برای استقرار خود از ناسیونالیسم ایرانی سوء‌استفاده کند. خمینی که می‌گفت ملی‌گرائی کفر است، از سرزمین مقدس ایران سخن گفت. طی چهل سال با تولید بحران، با هم دستی سلطه گران تجاوز گر خارجی غرب و اسرائیل، وبا وجود نارضایتی عمومی مردم، رﮊیم توانسته است دوام بیاورد. این گفتۀ خمینی که "جنگ نعمت است" بیانگراتحادی است که این ناسیونالیسم برای دفاع از کشور تولید کرده تا نظام او بتواند از قبال آن، حاکمیت استبدادی خود را برکشور مستقر گرداند. با توجه به واقعی بودن تهدیدات مستمرسلطه گران و دخالت های عملی آنان، در کنار ترس‌ها، این عامل نیز عزم به یک جنبش فراگیر راهمواره بر مردم دشوارکرده‌ و طی این دوره، قدرت تصمیم گیری را از آنان ستانده است. واقعیت دخالت های مستقیم سلطه گران در منطقه و غیرمستقیم در ایران را مردم می‌بینند و حس می‌کنند. اعلام دستگیری‌های جاسوسان دوتابعیتی (بدون در نظر گرفتن درست یانادرست بودن آن)، با سوء‌استفاده از همین عامل، صورت میگیرند. علاوه بر این‌ها، ایرانیان خود فروخته‌ای که به دلیل منافع شخصی و گروهی به مزدوری اجنبی‌ها مشغولند، به سهم خود نقشی اساسی در ایجاد تردید در برخاستن مردم به جنبش، ایفا می‌کنند. دسته‌ای دیگر از این ایرانیان، به دلیل نادیده گرفتن حق استقلال و مستقل زیستن خود، با مراجعه به قدرت‌های اجنبی بر هراس مردم از سلطۀ بیگانه می‌افزایند. یکی دیگر از امور بازدارندۀ مردم، وجود بحران‌های منطقه‌ای و به خصوص حضورنظامی وغیرنظامی ایران در چند کشور خارجی است که ایران را در ارتباط مستقیم با آن بحران‌ها قرار می‌دهد. ادعای نظام براین است که دلیل حضور پراکنده‌اش در منطقۀ بحران زده در جهت تأمین امنیت داخلی می‌باشد. مدعی است در صورت فراخواندن نیروهایش از منطقه، بحران به مرزهای کشور کشانده شده و امنیت آن را مورد تهدید قرار میدهد. البته تهدیدات روزمرۀ آمریکا و اسرائیل و دولت سعودی، خطر جنگ را در نظرمردم، جدی جلوه می‌دهند. رﮊیم نیز این خطر را وسیله از عمل بازداشتن مردم می‌کند. از سال‌ها پیش، گروه هاشمی رفسنجانی همراه با خامنه‌ای، در کار سازشهای پنهانی (اکتبر سورپرایز و ایران گیتها و...) با غرب بوده‌اند. از زمانی که خامنه‌ای حساب خود را از این جریان جدا کرد، این گروه سیاست نزدیکی باغرب را تشدیدکرد و با وجودی که در قدرت حاکم هم حضور داشت و دارد و از امکانات فراوان هم بهره می‌برد و می‌برد، نتوانسته‌است موفق شود. دلیل آن  بدین‌خاطراست که دست نشاندگی، با وطن دوستی که در وجدان مردم ایران است، خوانائی ندارد. شناسائی کدخدائی آمریکا از سوی روحانی در مقام ریاست جمهوری، هم مورد اقبال مردم قرار نگرفت و هم دست‌آویز حمله‌های تبلیغاتی مخالفانش در درون رﮊیم شد. این مجموعه، مردم ایران را در یک مدار بستۀ میان انتخاب سلطۀ مستقیم اجنبی و سلطۀ نظام حاکم قرار داده است که نتیجۀ آن استمرار نظام کنونی است. مردم نیازمند بدیلی هستند که تجسم استقلال و آزادی باشد و بتواند هم به استبداد و فساد داخلی پایان دهد و هم ساختارهای وابستگی را به ساختارهای استقلال و آزادی تغییر دهد.

همین ناسیونالیسم ایرانی است که مورد تهاجم آمریکا و اسرائیل قرار دارد. جرج بوش ازخطر بیداری امپراتوری ایران می‌گفت، خانم کلینتون رسما اعلام کرد که هدف تحریم ها مردم ایران هستند، در عمل هم می بینیم که فشار تحریم ها مستقیم متوجه مردم اند، نه حاکمان ونه موجودیت نظام. به کار گرفتن روانشناسی در جنگ سابقه‌ای طولانی دارد وبه قرن‌های دور بازمی‌گردد. اما ازبعداز جنگ دوم جهانی، روانشناسی در تخاصمات نقش تعیین کننده‌ای را پیدا کرده است. از زمان روی کار آمدن، بیشتر سیاست‌های متخاصمانه ترامپ، جنگ روانی بوده است. اساس روابط خارجی او را ترساندن، تهدید و تحقیر به قصد سلطه و چاپیدن تشکیل داده‌است. باترساندن حاکمان عربستان، به باج‌های میلیاردی دست یافت. با تحقیر سران اروپائی و ترساندن از جرائم مالی قصد دارد آنها را باسیاست‌های خود همراه گرداند. با اجرای خیمه شب بازی با کرۀ شمالی قصد دارد این نزدیکی را بزرگ جلوه داده و خود را بازیگر اصلی در جهان معرفی کند. خروج از برجام و پیشنهاد مذاکرات مجدد به ایران جهت مرعوب کردن دیگرکشورها وایرانیان صورت گرفته اند. خروج از برجام به قصد زیاد کردن فشار بر مردم با وضع و اجرای تحریم‌های جدید می‌باشد. جنگ روانی از راه فشار برمردم از دهه‌ها پیش در دستورکار رؤسای جمهوری آمریکا قرار داشته و هدف نهائی آن، زدودن وطن دوستی از وجدان تاریخی و وجدان ملی ایرانیان می‌باشد. این وطن دوستی که حیات ملی ما را از مخاطرات مکرر و همه مرگ‌آور، نجات داده و سبب ادامه آن گشته‌است، هرگاه از میان برخیزد،  اتحاد امریکا - اسرائیل خواهد توانست طرح موزائیک کردن منطقه را به اجرا بگذارد. تبلیغ برای بیزار کردن مردم و پشیمانی آنان از انقلاب 57، شورش خواندن و تحقیر و تخریب آن حرکت بزرگ هدفی جز سرکوب آن وطن دوستی حقوق مدار نمی‌تواند داشته باشد که متاسفانه از سوی هموطنان گاه ملی هم دامن زده می شود.

فعالان جریانات استقلال و آزادی باید بر اساس واقعیت‌های بالا حرکت کنند و راه حل‌های عملی برای مقابله با سیاست‌های سلطه جویانۀ آنها ارائه دهند. به طوری که قابل فهم و روشن و شفاف برای عموم مردم باشد تا آنها بتوانند خود در عملی کردن آن شرکت کنند و نسبت به تحول و آینده‌ای که پدید می‌آید، مطمئن گردند. باوجود واقعیت هائی نظیر دخالت های روز مرۀ سلطه گران خارجی در ایران و منطقه، وجود اسرائیل و اقدامات توسعه طلبانۀ آن با کمک قدرت های آمریکا و اروپا، وجود گروه‌ها و احزاب وابسته به ابرقدرت ها و....، به صرف صدور احکامی مانند ایران در سوریه چکار دارد، نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران، پول‌های ایرانیان را نباید خرج اعراب کرد و...، به تنهائی، اطمینان و اعتماد مردم را جلب نمی‌کنند. مردم به انتظاربدیلی نشسته اند که بتواند در استقلال تمام با تهدیدات خارجی عملا توان مقابله را داشته باشد.

به نظر من، بدیل مستقل و آزاد جهت شفاف سازی باید به این امر که سیاست خارجی محور سیاست داخلی و خارجی باشد، پایان دهد و بر اصول استقلال و آزادی و برپایه حقوق ملی، سیاست‌ خارجی را تعیین و به مردم پیشنهاد کند. از طرح مسائلی که فهم آن برای عموم میسر نیست پرهیز کند. برای مثال وقتی گفته می‌شود این که حاکمیت وابسته است، باید به زبان مردم چند و چون آن روشن شود. باید فرق وطن دوستی براصل موازنه منفی با ناسیونالیسم بر اصل دو محور متخاصم -ایران و دشمن- و توسعه طلبانه که نمی‌تواند واقعیت پیدا کند، توضیح داده شود. زیرا بدون توضیح، نوع وابستگی حاکمیت هویدا نیست و این سخن از سوی مردم به حساب رقابت‌های سیاسی گذاشته می‌شود و به اعتماد آنان لطمه می‌زند. بر اساس استقلال و آزادی و دیگر حقوق ملی، بدیل باید طرحی واقع بینانه و عملی را در باره سیاست خارجی به طور اعم، وسیاست ایران در منطقه بطور اخص، ارائه دهد. سیاست کنونی رﮊیم در منطقه، نه در خور موافقت یا مخالفت که درخورنقدی است که درست را از نادرست روشن ساخته به نحوی که تصمیم گیری مردم را آسان گرداند. بدین نقد است که اعتماد عمومی را می‌توان جلب کرد. مشکل‌ترین کاربرای این بدیل، همین بخش است.

در مورد سیاست داخلی، گمان نمی‌رود کار سختی در پیش باشد. زیرا هم اکنون انتقادات از سوی خود اجزای حاکمیت به صورتی جدی شروع شده است. کشور لحظات حساس و سرنوشت سازی را سپری می‌کند، فرصت را نباید صرف دادن شعار و صدور حکم کرد. مردم برای تصمیم گیری در انتظارچشم اندازی صادق، شفاف و روشن و مطمئن هستند.